Σύντομη παρατήρηση για το σώμα ως γλώσσα.
Διαβάζω το βιβλίο της Ανθής Ηλ. Δρίλλια, «Mother’s tongue» και αναρωτιέμαι για την γλώσσα της γυναίκας και την γλώσσα των διαφόρων ρόλων της. Στην πραγματικότητα δεν έχουμε γλώσσα. Αυτή καθορίζεται από τον κατεξοχήν αντρικό κανόνα ή από το κριτικό βλέμμα του άντρα αναγνώστη που θα χαρακτηρίσει π.χ. ένα βιβλίο ευαίσθητο (ας θυμηθεί κανείς όλα όσα έχει ακούσει για την Πολυδούρη, και πώς ετεροκαθοριζόταν ως ποιητικό υποκείμενο σε σχέση με τον Καρυωτάκη). Το ίδιο θα μπορούσε να ισχύει και για άλλα πεδία, όπως ο λόγος της φιλοσοφίας ή της φιλολογίας.
Η έλλειψη φωνής δημιούργησε την ανάγκη σε μια σειρά συγγραφέων να ακολουθήσουν μη συμβατικούς τρόπους άρθρωσης. Ο πρώτος ίσως ήταν ο εσωτερικός μονόλογος που απελευθέρωσε την οπτική γωνία των πρωταγωνιστριών (αν και θα μπορούσα να δω και το γραμματολογικό είδος ως έναν τρόπο απελευθέρωσης της φωνής, όπως κάνει η Έμιλυ Μπροντέ με το γοτθικό μυθιστόρημα στα «Ανεμοδαρμένα ύψη»). Άλλοι μη συμβατικοί τρόποι άρθρωσης σπάνε την συντακτική δομή της γλώσσας, είναι ελλειπτικοί, είναι ηχομιμητικοί, χρησιμοποιούν επιφωνήματα, σημεία στίξης ή έχουν επιπλέον μια “σωματικότητα” όπως στο βιβλίο της Δρίλλια. Η φωνή μιλάει μέσω του σώματος: Το βιβλίο ξεκινάει με μία πτώση από όροφο.
Λοιπόν, η αυστριακή συγγραφέας Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν, πράξεις σαν αυτή, τις ονόμαζε “τρόπους θανάτου”. «Η πτώση είναι κατακόρυφη / και ευφορική / σ’ αυτή τη ζωή / δε φοβάμαι / η πτώση / είναι μια μορφή / τέχνης και αυτή / την κάνω 20 χρόνια / με εξάρσεις στη / σειρά.» (Δρίλλια, σ. 11).
Στο δεύτερο ποίημα η επιθυμία είναι κάτι προς διερεύνηση διότι δεν υπάρχει γυναικεία ή μητρική γλώσσα που να μπορεί να πει τι επιθυμεί, έτσι η επιθυμία εκφράζεται σωματικά, που σημαίνει ότι μπορεί να εκφράζει και πόνο (π.χ. «θα είναι ο πόνος της γέννησης», σ. 14). Σύντομα, έρχεται και η ομολογία για αυτή την γλώσσα που δεν κατέχουμε. «Οι λέξεις είναι φλύαρες / Αποκολλούνται / η μία από την άλλη / Έτοιμες να φτιάξουν κολάζ» (σ. 17). Και το σώμα και οι λέξεις είναι αποσαθρωμένα, ελλειπτικά: «πάρε σφυρί / σπάσε τον πάγο / Γεννιέμαι / άνοιξε σαν ρόδι τα μυαλά / Σπας» (Δρίλλια, σ. 27).
Η Ελφρίντε Γέλινεκ στο βιβλίο-συζήτηση «Εκ βαθέων» (εκδ. Εκκρεμές, 2009) σχολιάζει τους τρόπους θανάτου στα βιβλία της Μπάχμαν «Η περίπτωση Φράντσα» και «Ο Ιβάν, ο Μαλίνα και εγώ». Στο πρώτο, το κεφάλι της Φράντσα συντρίβεται πάνω σε μία πυραμίδα στην Αίγυπτο ενώ στο δεύτερο η πρωταγωνίστρια μπαίνει στη ρωγμή ενός τοίχου και εξαφανίζεται ολοσδιόλου. Έτσι, «η γυναίκα είναι αυτό το ον που σχίζεται υποχρεωτικά στα δύο» (Γέλινεκ, «Εκ βαθέων», σ. 118).
Διαβάζοντας τα λόγια της Γέλινεκ διαπιστώνω ακριβώς αυτή την ορμή που εκφράζεται μέσω του σώματος καθότι η γλώσσα είναι ακόμη αντρικό προνόμιο. Ακόμη και η επιλογή “tongue” της Δρίλλια μεταφράζει τη γλώσσα ως όργανο και όχι με την αφηρημένη έννοια της γλώσσας-λόγου-ομιλίας. Αυτή παραμένει κάτι αδύνατο για μας. Μεταχειριζόμαστε την γλώσσα του άντρα.
Ας δούμε το ποίημα «Curiosity» (σ. 28-29). Εμείς ξέρουμε τα παρακάτω διότι έτσι μας τα έχουν πει, αλλά, στ’ αλήθεια, η Δρίλλια αμφισβητεί και αναρωτιέται: «Θέλω να δω / πώς πλέκεις / στεφάνι / πώς πλένεις / τα πόδια / του με νερό / 2000 χρόνια τώρα […] / θέλω να δω αν η / ζωή που έζησες ήταν / ανθρώπινη σαν / κερί που λάμπει / Αύγουστο μήνα/.
Για βιβλία όπως το Mother’s tongue θα πρότεινα πραγματικά μία παράλληλη ανάγνωση με το «Εκ βαθέων» της Γέλινεκ. Η γραφή είναι μία ερώτηση πάνω σε ένα θέμα. Το ίδιο όμως και η ανάγνωση. Η ανάγνωση είναι ένα γιατί; Γιατί τέθηκε αυτή η ερώτηση και γιατί τέθηκε με αυτόν τρόπο.
Ελένη Τσαντίλη
Βιβλιογραφία:
Δρίλλια Ανθή-Ηλιάννα, Mother’s tongue, Θράκα, 2025
Γέλινεκ Ελφρίντε, «Εκ βαθέων, Συνομιλία με την Κατρίν Λεσέρ», Εκκρεμές, 2009
